Burimet e së drejtës së Sheriatit (II)

Suneti

Burim i dytë i në drejtës së Sheriatit është suneti (tradita profetike). Shkenca mbi Islamin me këtë shprehje nënkupton fjalët e Muhamedit a.s. mënyrën e jetës së tij, madje edhe miratimin e tij në heshtje të veprimeve të të tjerëve, me kusht që ai këto t'i ketë bërë pasi që ka filluar predikimin e fesë islame.
Disa dijetarë ketë përkufizim e zgjerojnë duke pretenduar se edhe fjalët, veprimet dhe miratimet në heshtje të katër prijësve të parë duhen konsideruar si vazhdimësi të sunetit të Muhamedit a.s. dhe njëkohësisht si burim të së drejtës së Sheriatit.(1) Mirëpo mbretëron mendimi që sunet në kuptimin e vërtetë mund të konsiderohet vetëm ajo që Muhamedi a.s. e ka thënë, e ka bërë dhe e ka miratuar, ngase, sipas përfaqësuesve të këtij mendimi, fjalët dhe veprat e katër prijësve thjesht vetëm i kanë përsëritur dhe interpretuar fjalët dhe veprimtarinë e Muhamedit a.s ..
Në mësimin islam behët dallim i theksuar në mes Kuranit dhe sunetit. Kurani konsiderohet si libër i Zotit, ndërsa suneti si komentim i tij nga Muhamedi a.s .. Kurani i cili në mënyrë koncize parashtron dispozitat e përgjithshme të besimit, moralit dhe të legjislacionit, ka qenë vështirë të kuptohet drejt dhe të praktikohet pa komentim.
Muhamedi a.s. për të cilin vërtetohet se ka qenë i pajisur me fuqi të posaçme shpirtërore, ka qenë më kompetenti për të bërë komentim të drejtë për cilëndo dispozitë kuranore. Kjo, mes tjerash, mund të nxirret nga disa citate kuranore e sidomos nga ky i cili thotë: "Ne ta kemi zbritur librin për t'u sqaruar atyre atë për të cilën janë përçarë."(2)
Komentimi i Muhamedit a.s. ka pasur karakter të pakontestueshëm, ngase komentime t të cilat i kanë bërë shokët e tij, nuk kanë mundur të dominojnë ose ta shtyjnë atë që e ka dhënë Muhamedi a.s .. Një karakter të tillë të komentimit të tij e pranon edhe vetë Kurani, i cili në shumë vende thotë: "Bindjuni Zotit dhe të dërguarit të Tij".(3)
Ai ka mundur të komentojë si duhet Kuranin me fjalë, me vepra ose me miratimin në heshtje të mënyrës së jetesës së të tjerëve. Andaj çdo mënyrë e komentimit të tillë për mësimin islam ka pasur rëndësi të madhe. Dijetarët islamë hadith e quajnë çdo ligjërim (rivajet) që flet dhe ka të bëjë me interpretimin, thëniet, veprat e Muhamedit a.s. si dhe me miratimin e tij me heshtje.
Hadithi ka të bëjë më të gjitha degët e jetës dhe të veprimtarisë njerëzore. Disa komentojnë dispozitat morale - fetare, ndërsa tjerat ato sociale - juridike të Kuranit. Këto të fundit kanë rëndësi të veçantë për të drejtën e Sheriatit, ngase në to bazohet një pjesë e madhe e institucioneve juridike islame. Në realitet të gjitha urdhrat të cilat i ka dhënë Muhamedi a.s. si shef i shtetit islam dhe rekomandimet si gjykatës suprem, si dhe të tjerat komentime të tij juridike, kanë shërbyer si material për hartimin e së drejtës së Sheriatit.
Këto interpretime të ndryshme ose hadithe të Muhamedit nuk janë shkruar për të gjallë të tij, siç është vepruar me dispozitat e Kuranit. Këto hadithe thjesht i kanë mbajtur në mend shokët e tij dhe sipas tyre janë drejtuar dhe kanë qeverisur. Kështu ka mundur të jetë për të gjallë të tij, kur shteti islam ka qenë ende i vogël dhe kur ai ka mundur të ushtrojë kontrollimin mbi zbatimin e drejtë të dispozitave fetare e juridike të Islamit. Në atë kohë nuk ka ekzistuar rreziku që dikush në emër të tij në formë të hadithit të fusë ose rrënjosë mendime dhe interpretime të huaja. Pas vdekjes së tij, puna ndryshon, ngase faktikisht filluan të futen, në emër të tij, mendime të tjera dhe shpeshherë të tilla që kanë qenë në kundërshtim me frymën dhe dispozitat e vetë Kuranit.(4) Kjo ka mundur të ndodhë pa qëllim nga mungesa apo pasiguria e memories njerëzore, ose me qëllim si shprehje e interesave individuale ose kolektive. Këto hadithe të pasakta dhe të rrejshme i kanë shpërndarë në popull pa vështirësi dhe aty kanë fituar besim dhe respekt të njëjtë sikurse ato që kanë rrjedhur nga Muhamedi a.s ..(5)
Kjo çështje ka ndodhur kryesisht shkaku i rrethanave dhe rasteve në vijim:
1. Nuk ka ekzistuar përmbledhja e tij, sipas të cilës të kryhej kontrolli i suksesshëm mbi zbatimin e haditheve. 2. Shokët e Muhamedit si njohësit më të mirë të hadithit vdisnin, kështu që gradualisht humbi edhe kjo pengesë më e sigurt e keqpërdorimit të këtij lloji. 3. Islami u përhap me vrull dhe të besimtarët e rinj fitonin rëndësi ato hadithe që më së miri u përshtateshin zakoneve të tyre. 4. Në Islam qysh në gjysmën e shekullit të parë pas hixhretit, filluan çrregullimet dhe luftërat me karakter fetar. Secili fraksion ose sekt përpiqej për të gjetur arsyetim të pikëpamjeve të veta në Kuran dhe hadithe. Ndërsa kur kjo nuk kishte mundësi të arrihej, atëherë për këtë qëllim filluan të sajohen dhe të përhapen hadithe të rrejshme.(6)
Në këtë pikëpamje u paraqit anarki e vërtetë dhe rreziku e kërcënoi fenë dhe pastërtinë e saj. Mënyra e vetme dhe më e sigurt që kjo të përmirësohej qëndronte në tubimin dhe studimin kritik të hadithit. Për këtë çështje halifi Omer Abdul Azizi ua dha iniciativën dijetarëve të kohës së tij.(7) Pas kësaj u zhvillua një lëvizje shkencore për studimin e kësaj lënde, e cila lulëzoi sidomos në shekulli II dhe III pas hixhretit. Në shekullin e dytë në këtë fushë është dalluar Imam Maliku, ndërsa në shekullin e tretë, Buhariu, Muslimi, Ebu Davudi, Tirmidhii, Nesaiu dhe Ibn Maxheja.(8)
Ndër tubuesit e përmendur vendin më të dalluar e kanë nxënë Buhariu dhe Muslimi. Këta dy dijetarë gati tërë veprimtarinë së tyre shkencore ua kanë kushtuar tubimit dhe studimit të hadithit. Për këtë qëllim ata kanë udhëtuar në tërë botën islame dhe drejtpërdrejt nga populli i kanë tubuar hadithet. Buhariu në udhëtimin e tij shkencor i tuboi rreth gjashtëqind mijë hadithe, ndërsa Muslimi rreth treqind mijë. Nga materiali kolosal i çrregulluar dhe i dyshimtë është dashur të nxirren ato hadithe të cilat sipas anës së tyre formale dhe materiale jepnin garancione se janë të vërteta, që rridhnin nga vetë Muhamedi a.s.
Imam Buhari nga gjashtëqind mijë, i ka pranuar dhe i ka shënuar në veprën e tij rreth 7000, ndërsa Muslimi nga treqind mijë, i ka pranuar rreth 12.000 hadithe. Veprat e këtyre dyve konsiderohen për të vërteta, të drejta dhe pas Kuranit gëzojnë respektin më të madh në Botën Islame.(9)
Në të drejtën e Sheriatit, ka mjaft institucione të cilat ekskluzivisht bazohen në hadithe. Si shembull mjafton të përmenden institucionet të cilat edhe sot kanë rëndësi në jetën sociale të myslimanëve. Ato janë themelatat bamirëse fetare (vakëfet), e drejta e dhënies përgjysmë (shufa) etj ..

Ixhmaul-ummeti

Burimi i tretë i së drejtës së sheriatit quhet Ixhmaul-ummet. Ky nocion nënkupton vendimet unanime të dijetarëve islamë për ndonjë çështje të besimit ose të së drejtës juridike. E drejta për të dhënë mendim për ndonjë çështje në fillim u është pranuar vetëm shokëve të Muhamedit a.s .. Mirëpo, më vonë kjo është zgjeruar edhe në nxënësit e tyre (tabiinë), ndërsa në fund edhe në gjithë dijetarët islamë, në bazë të atij hadithi që thotë: "Dijetarët janë trashëgimtarët e pejgamberëve."(10)
Kjo aftësi që u njihet njerëzve të dijshëm islamë të cilët, në mënyrë kompetente mund t' i interpretojnë dispozitat e Kuranit dhe të sunetit si dhe, në mungesë të tyre në Kuran dhe sunet, të krijojnë norma të reja, quhet "Ixhtihad". Do theksuar se nuk u njihet të gjithëve e drejta e ixhtihadit. Në këtë aspekt ekzistojnë grupime të caktuara, kështu që faktikisht Ixhtihadi ndahet në tri kategori: Ixhtihad fish - sheria, 2. Ixhtihad fil - medhheb, dhe 3. Ixhtihad fil-mesail.
Dijetarët të cilëve u është njohur kategoria e parë e Ixhtihadit kanë mundur në mënyrë të pavarur të krijojnë rregulla dhe metoda në bazë të të cilave nga Kurani dhe suneti kanë nxjerrë vendime dhe konkluzione të reja. Ndërsa dijetarët të cilëve u është njohur kategoria e dytë e Ixhtihadit, nuk kanë mundur që në mënyrë të pavarur, sipas mendjes së tyre, të interpretojnë burimet themelore islame, por për këtë u janë përmbajtur metodave që i kanë caktuar dijetarët që u është njohur kategoria e parë e Ixhtihadit. Sa u përket dijetarëve, të cilëve u është njohur kategoria e tretë e Ixhtihadit, ata nga Kurani dhe suneti nuk kanë mundur të nxjerrin konkluzionet e tyre, por me rastin e interpretimit, është dashur t' u përmbahen atyre vendimeve që i kanë marrë paraardhësit e tyre. Ky grupim i Ixhtihadit është imponuar nga rrethanat dhe nevojat e Bashkësisë Islame. Në tre shekujt e parë të Islamit, ka ekzistuar kryesisht Ixhtihadi i kategorisë së parë dhe ai pikësëpari u është njohur shokëve të Muhamedit a.s., pastaj nxënësve të tyre dhe në fund dijetarëve islamë që kanë jetuar deri në shekullin IV të hixhretit.
Ky komenti m i parë i tyre i cili sipas shkencës ka qenë i natyrës absolute (mutlak), përveç rezultateve të mira, ka prodhuar edhe rezultatet të këqija. Këto rezultate të këqija pasqyrohen në krijimin e një numri të madh të sekteve dhe shkollave, të cilat kanë shkaktuar mosmarrëveshje dhe dobësim të disiplinës në Bashkësinë Islame. Për këtë shkak, dijetarët islamë, në interes të Bashkësisë së tyre, mjaft herët filluan ta braktisnin kategorinë e parë të Ixhtihadit dhe, në komentimet e tyre, t'u përmbaheshin metodave dhe rregullave që i kishin përcaktuar paraardhësit e tyre. Në këtë mënyrë, pas shekullit IV, përkatësisht pas vdekjes së Imam Taberiut në vitin 310, nuk gjenden më dijetarë të cilët në komentime t e Kuranit dhe sunetit të jenë udhëhequr në mënyrë të lirë sipas mendimit të tyre personal. Në shkencë thuhet se nga kjo kohë Ixhtihadi absolut është mbyllur dhe kjo ka ndodhur në bazë të pajtueshmërisë së heshtur, pra ajo ka ndodhur automatikisht me vetë moszbatimin e së drejtës (jurisprudencës).
Nga ajo kohë në Islam nuk ka më komentues të pavarur (muxhtehidë), por vetëm imitues (mukal-lidë). Prandaj Ixhmaul - ummeti si trup ligjvënës në kuptimin e vërtetë ka ekzistuar vetëm deri në shekullin IV sipas hixhretit, pra është kufizuar në ato gjenerata të dijetarëve që kanë jetuar para asaj kohe. Do theksuar se komentuesit nuk kanë pasur liri absolute në marrjen e konkluzioneve edhe pse e drejta e tyre quhet absolute. Ata nuk kanë mundur me vendim të tyre njëzëri për t' i anuluar ose zëvendësuar dispozitat e Kuranit ose të sunetit. Vendimet e tyre, në parim, është dashur të bazohen në burimet e përmendura. Norma të reja kanë mundur të sjellin vetëm atëherë nëse në ato burime (Kuran dhe sunet) nuk është gjetur zgjidhja-vendimi për ndonjë çështje konkrete.
Pra, roli i tyre është reduktuar në konstatimin dhe vërtetimin e atyre dispozitave të cilat tashmë ekzistonin si dhe në krijimin e normave të reja. Me rastin e krijimit të dispozitave juridike, dijetarët u janë përmbajtur analogjisë dhe bindjes së lirë, ndërsa nganjëherë edhe traditave juridike. Vendimet që i kanë marrë njëzëri juristët islamë, kanë pasur karakter të përgjithshëm obligativ, ngase konsiderohen si të pagabueshme, në frymën e këtyre fjalëve të Muhamedit a.s.: "Ymeti im nuk do të bashkohen në të gabuarën".

Kijasi

Burim i katërt i së drejtës së Sheriatit quhet "Kijas", Me këtë nënkuptohen ato vendime që juristët islamë i kanë nxjerrë në bazë të analogjisë me dispozitat juridike ekzistuese. Andaj e drejta e Sheriatit lejon që qëndrimet e paparapara juridike të barten nën dispozitat që ekzistojnë, me kusht që për qëndrimin e caktuar të ri të ekzistojnë shkaqet e njëjta ligjore sikurse për atë dispozitë nën të cilën është sjellë qëndrimi përkatës. Juristët islamë kanë gjetur arsyetim për analogjinë në vetë Kuranin.(11)
Ky procedim në praktikë ka rëndësi të madhe, ngase në këtë mënyrë shpejt dhe me sukses mund të zgjidhet një çështje konkrete, për të cilën nuk ekzistojnë dispozita të qarta (të prera) në burimet tashmë të përmendura. Kjo ka qenë e rëndësishme sidomos për gjykatësit dhe funksionarët e tjerë, të cilët duhet t' i zbatojnë dispozitat e Sheriatit në praktikë.
Ato tri burimet e para nuk i kanë përfshirë të gjitha rastet që janë paraqitur në botën Islame nën ndikimin e rrethanave të reja ekonomike dhe politike. Andaj analogjia ka mundur të shërbejë si mjet i përshtatshëm për të plotësuar zbrazëtirat në legjislacion. Krahas këtyre rezultateve të mira, analogjia ka dhënë edhe rezultate të këqija. Ajo shpeshherë ka shërbyer si mjet dhe mënyrë me anë të së cilës janë manipuluar dhe keqpërdorur dispozitat e Kuranit dhe sunetit. Për këtë arsye shumë herët është paraqitur reaksioni i vërtetë kundër përdorimit të analogjisë. Në realitet, një grup i juristëve ka dyshuar dhe e ka gjykuar vlefshmërinë e saj për shkak të keqpërdorimeve që kanë ndodhur me aplikimin e saj. Në këtë çështje sidomos shquhet shkolla e dhahirive, e cila i kundërvihet ashpër praktikimit të analogjisë juridike (kijas akli), ndërsa vetëm në mënyrë të jashtëzakonshme lejon praktikimin e analogjisë ligjore (kijas - xhali).
Megjithatë, shumica e juristëve janë të mendimit se përdorimi i analogjisë, sidomos në drejtësi, është i justifikuar, madje i domosdoshëm. Për zbatimin e këtij mendimi është shkuar aq larg saqë është paraparë si rregull që ai i cili nuk e pranon përdorimin e analogjisë, nuk mund të kryejë funksionin e gjykatësit. Në realitet, analogjia nuk mund të merret si burim i veçantë i së drejtës. Ajo është më tepër si një lloj komentimi ose metodë përmes së cilës rasti i paparaparë shpihet nën dispozitat të cilat tashmë ekzistojnë. Juristët islamë e kanë quajtur analogjinë burim, ngase për këtë më tepër e kanë marrë parasysh rezultatin e arritur sesa vetë procedurën.
Pra, sipas kësaj, kijasi ose analogjia mund të konsiderohet si burim indirekt i së drejtës së Sheriatit.


___________________________________
(1) Me një rast vetë Muhamedi a.s. ka thënë: "Përmbahuni sunetit tim dhe sunetit të prijësve pas meje", Sharani, Mizan el - Kubra, Kairo, 1351, fq. 53.
(2) Nga kjo nuk guxon të konkludohet se interpretimet e katër prijësve të drejtë (hulefa- i rashdin) kanë rëndësi të njëjtë, si suneti i Muhamedit a.s., ngase këta nuk kanë qenë të zgjedhur me inspirim hyjnor si Muhamedi a.s.
(3) Kuran, S. XVI, en-Nahl, 64.
(4) Kuran, S. III, Ali Imran, 31; S. IV, en-Nisa, 57. Ka dijetarë islamë që janë të mendimit se me dispozitat e sunetit mund të anulohen dispozitat kuranore. Mirëpo shumica absolute e tyre kanë mendim të kundërt, Hazin, tefsir, Misir, 1317, vëll. I, fq. 337, Rushd Bidaje, vëll. II, fq. 338, Maverdi, el- Ahkamu sultanije.
(5) Muhamedi a.s. vetë e ka paraparë këtë fenomen dhe i ka porositur pasuesit e tij që t' i konsiderojnë të vërteta vetëm ato hadi the të cilat janë në përputhje me Kuranin: "Çdo gjë që është në përputhje me Kuranin merreni, sepse ajo është nga unë, ndërsa ajo që është në kundërshtim me librin e Zotit, hidheni". "Ai që më vesh mua atë që nuk e kam thënë, ai le t'ia përgatitë vetes vendin në Xhehenem". Mbi futjen e mendimeve të huaja në emër të Muhamedit a.s. dhe për pasojat e dëmshme të këtij fenomeni flet: Sharani, Mizan EI-Kubra, vëll. I, fq. 53. Essejjid Sulejman Ennedevi El-Hindi, çka është suneti dhe pse na është i nevojshëm. Glasnik IVZ, numër 11, fq. 593, Beograd, 1934.
(6) Halifi Omeri e ka parandier rrezikun që ndërmjet ithtarëve të rinj të Islamit mos po përhapen interpretime të rrejshme në hadithe. Me qëllim që ta parandalojë këtë fenomen i porosit shokët e Muhamedit a.s. që myslimanëve të tillë, fare të mos iu flasin për hadithet, deri sa të mos u përforcohet besimi në zemrat e tyre në bazë të Kuranit. Në këtë mënyrë ai ka porositur shokët të cilët i ka dërguar në Kufe (Irak). Shih: Ibni Maxhe Sunnen, vëll. I, fq. 8-9, 1313, Kajro.
(7) Kjo sidomos vërehet te ato luftëra rreth hilafetit të cilat i ka udhëhequr Aliu r.a. kundër Muavisë (656 epo re). Në atë kohë u krijuan dy sekte islame Shiitë dhe Harixhitë.
(8) Duhet theksuar se sekti e quajtur "Ehlul – Ku’ran" (ithtarët e Kuranit) për shkak të keqpërdorimeve të përmendura, e demantojnë çdo vlerë të hadithit, ndërsa Kuranin e pranojnë si të vetmin burim të mësimit islam. Abdur-Rahman Seoharvi, Eine Kritische Prufung Der Quellen Des Islamitischen Rechts, fq. 123.
(9) Omer Abdul Azizi ka sunduar nga viti 99- 101 pas Hixhretit. Siç shihet iniciativa zyrtare për tubimin e haditheve ka ardhur pas kalimit të gati një shekulli nga vdekja e Muhamedit a.s.
(10) Imam Malik ka vdekur në vitin 197 pas hixhretit. Ai ka filluar i pari të tubonte dhe në mënyrë kritike t'i verifikonte hadithet. Në veprën e tij "El-Muvetta", gjinden rreth 300 hadithe. Imam Buhari ka vdekur në vitin 256 pas hixhretit, Imam Muslimi në vitin 261, Ebu Davudi në vitin 275, Imam Tirmidhi në vitin 279, Ibn Maxhe në vitin 293, ndërsa Imam Nesai në vitin 303 pas hixhretit. Mbi jetën dhe veprën e tij jep të dhëna interesante. Shejbani, Tejsirul-Vusul, vëll. I, f. 1-10.
(11) Shkenca që merret me vërtetësinë e ndonjë hadithi quhet: Usulul -hadith.



Përktheu nga gjuha boshnjake:
Hajrullah Hoxha

Twitter Digg Delicious Stumbleupon Technorati
Index ->

Komentet

No Comments!

Komento këtë artikull:

* Emri
* E-mail adresa juaj 1
* Your Comment 2

shkronja të mbetura.

 

Shkruaj kodin:

Captcha

 

* Fusha duhet të plotësohet patjetër


1. E-mail adresa juaj nuk do të publikohet, dhe do të jetë e dukshme vetëm për administratorët e faqës.


2. Islam Gjakova e posedon të drejtën e redaktimit, modifikimit dhe fshirjes së komenteve që kanë përmbajtje ofenduese, që fyejnë dikë dhe që nuk i përmbahen temës së artikullit. Gjatë komenteve gjithashtu nuk lejohet reklamimi i ndonjë ueb-faqe.