(Trajtesë krahasuese në mes të së kaluarës së lavdishme dhe dekadencës aktuale)

Në këtë punim do të trajtojmë tematikën e mendimit ndryshe apo mos unitetit të mendimeve të dijetarëve rreth një çështjeje të caktuar. Thënë ndryshe, pluralizmin në mendime për çështje të ndryshme sekondare, në fushat ku lejohet edhe mendimi si i tillë, ku autoriteti kompetent në bazë të përpjekjeve individuale a kolektive, të argumentuara, jep mendimin për zgjidhjen e një çështjeje të caktuar ose ofron një zgjidhje për një problem të caktuar.

- Çka synohet me “mendimin ndryshe”?
Me mendimin ndryshe kemi për qëllim që të tregojmë se në çështjet ku dijetarët nuk janë dakorduar dhe nuk kanë krijuar një konsensus të tyre, lejohet njëri mendim edhe tjetri. Mirëpo, ata që veprojnë sipas njërit mendim, nuk duhet të mendojnë se mendimi ndryshe i tjetrit është më i pavlerë, i dobët apo i papranuar. Përderisa çështja e caktuar është çështje polemizuese dhe ka ndarë dijetarët në mendime të ndryshme, është e logjikshme që edhe te pasuesit të trajtohet si e tillë.
Qëllimi i këtij punimi apo trajtese është ndërlidhja e aktualitetit të brishtë me të kaluarën e ndritshme të mendimit ndryshe, ku reflektohet dukshëm dallimi mes kohës sonë dhe kohës së hershme, ku mendimi ndryshe, jo vetëm që pranohej, por edhe vlerësohej dhe respektohej, për dallim nga e tashmja, ku shpeshherë synohet të instalohet një mendim i vetëm dhe mendimet tjera të sulmohen.
Për të shkruar rreth mendimit ndryshe se si po përdoret në kohën aktuale, është shumë e rëndësishme të përmendet edhe kronologjia, shkurtimisht, e mendimit ndryshe, që përmendet në Kur’an, e sidomos në kohën e të Dërguarit të Allahut dhe pas vdekjes së tij.

- Sfondi historik i mendimit ndryshe
Allahu ka krijuar njerëzit në atë mënyrë, që secili të dallojë nga tjetri, madje edhe ata të cilët janë nga e njëjta familje apo kanë lindur binjakë. Dallimi nga të tjerët nuk ndodh vetëm në aspektin e fizionomisë, kur nuk mund të gjesh dy persona identik, por ndodh edhe në aspektin e mendimeve (ku secili dallohet nga tjetri në të menduar) rreth një çështjeje të caktuar. Pra, kjo është një e vërtetë reale, madje natyrshmëri e tyre që sa të jetë njerëzimi, do të ketë mendime të ndryshme.
Mendimi ndryshe pasqyrohet në të gjitha fushat, si në atë politike, ekonomike, biznesore, arsimore, shëndetësore, fetare dhe në fushat tjera, ku secili e jep mendimin personal nga këndvështrimi i tij, ndonëse që të gjithë mund të argumentohen me të njëjtin argument, por jo të gjithë pajtohen rreth tij. Varet si e percepton argumentin, nga cili këndvështrim dhe si e kupton atë?(1)
Mendimi ndryshe është shumë i vjetër dhe i takon fillit të njerëzimit, ku në vazhdimësi e ka përcjellur njerëzimin në rrugën e tij.
Mendimi ndryshe përmendet edhe në Kur’an, por jo në kuptime të njëjta. Zakonisht, sipas shumë dijetarëve, mendimi ndryshe apo mospajtimi rreth në çështje të caktuar në Kur’an vjen në dy lloje:
I pari: Lloji i ndaluar, ku nuk lejohet mendimi ndryshe, si në çështjet e besimit dhe në fusha tjera, apo në gjërat primare ku argumentet rreth tij janë të qarta dhe nuk lejohet në gjëra të tilla ndonjë mendim ndryshe, për shkak se mendimi ndryshe në ato gjëra konsiderohet si kundërshtim i hapur. Me fjalë tjera, është mendimi që kundërshton fjalët e Allahut dhe të Dërguarit të Tij. Këtij konteksti Kur’ani shpeshherë i referohet me termin “kundërshtarë”, sepse nuk është për qëllim vetëm qasja e ndokujt për të sjellë një mendim ndryshe, mirëpo synimi është për të kundërshtuar qëllimshëm tjetrin. Për këtë i Madhërishmi thotë: “Këta janë dy kundërshtarë (grupe kundërshtarësh: besimtarë dhe jobesimtarë) që janë zënë rreth Zotit të tyre; e atyre që nuk besuan, u qepen rroba prej zjarri e u hidhet uji valë mbi kokat e tyre.” (el-Haxh: 19). Po ashtu thotë: “Këta (për të cilët të rrëfyem) janë të dërguarit… E sikur të donte Allahu, nuk do të mbyteshin ndërmjet vete ata (populli) që ishin pas tyre, pasi që atyre u patën zbritur argumentet, por ata megjithatë u përçanë. E pati prej tyre që besuan dhe pati të tillë që nuk besuan,e sikur të dëshironte Allahu ata nuk do të mbyteshin, por Allahu punon çka dëshiron.” (el-Bekare: 253)
I këtij lloji është edhe shembulli i dy bijve të Ademit, Kabilit dhe Habilit, të cilët patën mosmarrëveshje rreth një çështjeje që i kishte informuar babai i tyre duke u treguar për urdhrin hyjnor. Njëri u tregua mospërfillës dhe krijoi mosmarrëveshje me vëllain e vet. Mosmarrëveshje e cila njërin nga zilia e drejtoi në mbytjen e tjetrit, gjegjësisht vëllait të vet. (shih ajetet 27-31 të kaptinës Maide). Për këtë lloj nuk do të flasim dhe nuk është tematikë e këtij punimi.
I dyti: Lloji i lejuar, ku mendimi ndryshe është në çështjet sekondare, ku secili argumentohet nga argumentet që i ka para vetit dhe mënyra e kuptimit, apo trajtimi që i bën një çështjeje, mënyra e qasjes dhe këndvështrimi i tij personal. Të kësaj tematike janë çështje të shumta dhe të panumërta dhe njëherit kjo është edhe tematika e këtij punimi.
Kur’ani edhe këtë lloj të mendimit ndryshe e përmend dhe njëherit ky lloj përveç se është i lejuar, ai edhe është i shpërblyer, për ata që plotësojnë kushtet për të dhënë përgjigjen që atyre u kërkohen. Sa për ilustrim, do t’i përmendi dy raste nga Kur’ani që simbolizojnë dy raste specifike, ku i pari ka të bëjë me shokët e të Dërguarit të Allahut rreth prerjes së hurmave apo të lënies së tyre të Benu Kurejdhave, ku disa kishin prerë ato e të tjerët (disa nga muhaxhirët) kishin këshilluar të tjerët që të lihen e të mos prehen ato: “Ju nuk këputët asnjë nga hurmat e buta (fidanet) ose atë e keni lënë të ngritur në rrënjët e tyre, vetëm se me lejen e Allahut e për t’i shtypur kundërshtarët.” (Hashr: 5) I Dërguari i Allahut lajmëroi shokët e tij, të cilët ishin të ndarë në mendime, se te dy palët kishin vepruar drejt dhe se veprimi i tyre ishte krahas lejes së Allahut.
Rasti i dytë është rasti me Davudin dhe Sulejmanin dhe çështjen e njohur të deleve, ku përgjigjja e Sulejmanit ishte e ndryshme me përgjigjen e babait të tij, Davudit. Në Kur’an për këtë thuhet: “(Përkujto) Davudin e Sulejmanin kur pleqëronin për çështjen e bimës (mbjelljes) të cilën delet e atij populli e kishin kullotur natën, e Ne ishim përcjellës të gjykimit të tyre. E Sulejmanit Ne ia mësuam atë (përgjigjen e saktë), po secilit (prej tyre) u patëm dhënë urtësi e dije…” (el-Enbija: 78-79) E veçoi Sulejmanin me kuptim të çështjes, por që të dy Allahu i lavdëroi me urtësi (gjykim) e dije. Kjo ngjarje ka një rëndësi të madhe dhe të pakontestueshme, jo vetëm për shkak të rrëfimit të ngjarjes, por më tepër për shkak të mesazhit dhe rezultateve që arrihen nga ngjarja. Kuptimi simbolik i saj shprehet qartë se edhe pse ata të dy ishin babë e bir, që të dy pejgamberë, në çështjet e jetës së përditshme ku nevojitej të reflektohej thellë për nxjerrjen e një dekreti personal, vendimi i nxjerrë dallonte njërin prej tjetrit, ndonëse pyetja ishte e njëjtë, mirëpo përgjigja nga njëri-tjetri qe e ndryshme.(2) E, mendimi ndryshe i këtyre dy pejgamberëve, i regjistruar në Kur’an, nuk përmendet vetëm si simbolikë e një ndryshimi në të menduar, por më tepër si një koncept që pasqyron formën e të menduarit dhe vetëdijen njerëzore në realitetin e dukurive, ku pikëpamjet dallojnë, jo në bazë të formulimit të fjalëve, por në bazë të koncepteve.
Gjatë kohës së të Dërguarit të Allahut, për çfarëdo rasti, shokët e tij i drejtoheshin atij, për shkak se atij i zbriste shpallja dhe i vinin përgjigjet për pyetjet që parashtroheshin nga kolektivi i tij. Kurdo që ata kishin polemika, drejtoheshin tek ai. Ai i udhëzonte kah e mira dhe e mbara.(3)
Në sferat ku atij i vinte shpallja, gjithçka bëhej e qartë dhe nuk kishte nevojë për ndonjë mendim tjetër. E në disa çështje të jetës së përditshme, në mungesë të inspirimit hyjnor, ai mblidhte shokët e konsultohej me ta. Konsultimi me ta nxiste mendimin kritik dhe krijonte një ambient të dijes, ku secili jepte mendimin personal në bazë të situatës që e kuptonte, ndonëse disa shquheshin më tepër nga të tjerët për njohje dhe kuptim të thellë, gjë që është e natyrshme.
Janë shumë raste ku në mënyrë eksplicite na shfaqen mendime të ndryshme nga shokët e tij, varësisht nga pozicioni i të kuptuarit të tyre. Prej rasteve të shumta të kësaj sfere, do të shkoqisim disa prej tyre sa për të reflektuar rreth tyre.

- Mendimi ndryshe ndaj të zënëve rob
Pas betejës së Bedrit, një numër i kurejshëve ishin zënë rob nga myslimanët. I Dërguari i Allahut u konsultua me shokët e tij se çfarë të vepronte me ta. Pati mendime të ndryshme se çfarë të bëhej me ta, ku në përgjithësi dalloheshin mendimi i Ebu Bekrit që pasqyronte një mendim të butë e të mëshirshëm, ngase propozonte shpagim prej tyre, përderisa mendimi tjetër, që vinte nga Omeri, ishte i ashpër dhe i rreptë, sepse parashihte që ata të mbyteshin(4). I Dërguari i Allahut ishte me mendimin e Ebu Bekrit. Ai gjithnjë shikonte interesin e përgjithshëm të myslimanëve, ndaj edhe mendimi i tij pasqyronte interesin e mbarë myslimanëve.

- Konsultimi rreth luftës së Uhudit
Kur të Dërguarit të Allahut i arritën lajmet mbi lëvizjet e kurejshëve, filloi të konsultohet me myslimanët rreth çështjes së luftës. Ai merrte mendimin e tjerëve. Të rinjtë i propozuan që të dilnin jashtë Medinës dhe të luftonin me kurejshët, përderisa të moshuarit i propozuan që të qëndronte në Medine. Ai nuk ua imponoi mendimin e vet dhe veproi sipas mendimit të shumicës.
Këto dy ngjarje tregojnë për tolerancën në të menduar, gjë që nuk hasej në ndonjë vend tjetër të asaj kohe. Ndonëse ishte lider i myslimanëve dhe udhëheqës i tyre, ai nuk impononte mendimin e tij personal, por pyeste shokët e tij se çfarë mendonin rreth problemit në fjalë. Dëgjonte me kujdes mendimet që dilnin nga shokët e tij e më pas edhe vendoste dhe zgjidhte njërin prej tyre, gjithnjë duke peshuar mendimet e ai që ishte më i dobishëm, vepronte sipas tij.

- Miratimi i të Dërguarit ndaj mendimit ndryshe
Është i njohur rasti kur i Dërguari i Allahut urdhëroi disa prej shokëve të tij të shkonin tek fisi i çifutëve Beni Kurejdha, pas kthimit nga beteja e Ahzabit. Shokët e tij i urdhëroi me këto fjalë:“Askush nga ju mos ta fal namazin e ikindisë, përpos te Beni Kurejdha.”(5) Mirëpo ende pa arritur tek vendi, koha e ikindisë veç iu afrua fundit, prandaj disa e falën namazin përgjatë rrugës e disa tjerë nuk e falën. Ata që e falën namazin e ikindisë u arsyetuan se koha e ikindisë veç po kalon, ndërsa ata që nuk e falën namazin në kohën e tij, por në vendin e Beni Kurejdha, zbatuan në përpikëri fjalët e të Dërguarit të Allahut. Është shumë me rëndësi se asnjërin grup i Dërguari i Allahut nuk e qortoi, përkundrazi miratoi mendimin e të dy palëve. Më e rëndësishme është çështja se si e kuptuan sahabët thënien e të Dërguarit të Allahut dhe përse nuk vepruan të gjithë njësoj? Disa prej tyre nga fjalët e të Dërguarit të Allahut kuptuan se për qëllim është ngutja për të shkuar tek çifutët dhe mosmarrja me asgjë që vonon shkuarjen tek ata. Këta nuk shikuan kontekstin e ndërthurjes së fjalisë, por kuptimin e saj, andaj edhe në bazë të kuptimit falën namazin atëherë kur panë se koha e tij veç është afër fundit. Ndërsa të tjerët morën fjalët e të Dërguarit në mënyrë tekstuale, duke mos menduar se kuptimi i saj mund të jetë edhe ndryshe, prandaj edhe namazin e ikindisë nuk e falën gjersa arritën tek vendi i Beni Kurejdha.
I Dërguari i Allahut ua lejoi disa sahabëve që t’i shtonin përpjekjet e tyre në dhënien e mendimit të tyre për të ofruar zgjidhje rreth një problemi të caktuar. Më herët kam potencuar se ai u pajtua me propozimin e Ebu Bekrit rreth të zënëve rob të luftës së bedrit. Gjithashtu u pajtua edhe me gjykimin e Sa’d ibn Muadhit ndaj fisit Beni Kurejdha, andaj edhe i tha atij: “Veç i ke gjykuar ata me gjykimin e Zotit.”(6)
Pas vdekjes së tij, halifët ndoqën metodologjinë e tij dhe për çdo paqartësi pyetnin njerëzit e ditur dhe vlerësonin mendimet e ndryshme të secilit. Kurdo që pikëpamjet e tyre dallonin nga njëra tjetra, halifi udhëheqës përzgjidhte njëren prej tyre, sipas asaj që e shihte në interes të individit dhe shoqërisë, duke mos e konsideruar mendimin tjetër të panevojshëm, sepse ndodhte që më pas t’i kthehej mendimit të refuzuar.(7)
Omer ibn AbdulAzizi, halifi i drejtë emevit, për mendimin ndryshe të shokëve të Pejgamberit kishte thënë: “Më mirë për mua janë mendimet e ndryshme të shokëve të Pejgamberit se sa devetë e kuqe(8).”(9) Ndërsa Kasim ibn Muhamed, njëri nga juristët e Medinës të gjeneratës së tabiinëve, ka thënë: “Mendimet e ndryshme të shokëve të Muhamedit a.s. ishin mëshirë për njerëzit.”
Këto fragmente të shkëputura nga e kaluara e lavdishme pasqyrojnë më së miri koekzistencën e të menduarit ndryshe si koncept i ngulitur thellë në gjeneratat e hershme, madje që nga koha e të Dërguarit të Allahut, në ato fusha ku lejohet mendimi ndryshe, saqë megjithë ndarjen në mendime, ata vlerësonin lart njëri-tjetrin dhe respekti ndaj njëri-tjetrit ishte maksimal.

- Mendimi ndryshe në kohën aktuale
Nëse ndërlidhemi me aktualitetin dhe bëjmë një krahasim mes të kaluarës dhe kohës aktuale, do të gjejmë dallime të shumta, madje thelbësore, për shkak se aktualiteti ka prodhuar një situatë të brishtë dhe ka bërë që mendimi ndryshe të sulmohet dhe të krijohet një përshtypje se ai mendim është i papranuar.
Në kohën aktuale, në shumë vende, përfshi edhe vendin tonë, ka pasur (dhe ka akoma) tentativa që pasqyrojnë një mentalitet të gabuar, për shkak se në propagandën e tyre ekziston një thirrje që nuk njeh mendim ndryshe dhe kushdo që tenton të sjell diçka ndryshe, do të konsiderohet si një thirrje devijante, e papranuar dhe e refuzuar. Pra, është koncept që nuk përkon me frymën tolerante të islamit e as me metodologjinë e dijetarëve të mirëfilltë, dhe njëherit ngulfat të menduarit ndryshe, sepse gjykon sipas një mendimi dhe nuk pranon mendim tjetër, ndonëse mendimi tjetër ka mundësi të jetë më i dobishëm dhe më praktik.
Aktualiteti, në shumë raste ka vënë në mëdyshje zgjedhjen e mendimit, duke u thirrur se ajo që transmetohet nga njëra palë është e vërteta dhe gjithçka jashta saj konsiderohet e pavlerë. Kjo ka bërë që të imitohet verbërisht një mendim dhe mendimet tjera të trajtohen si të dyshimta dhe të papranuara. E tëra kjo bëhet duke ndjekur e pasuar një thirrje të një autoriteti, që ngrihet duke abuzuar me të tjerët. Thirrësit dhe ndjekësit e tillë kanë ra në verbalizëm.
Një veprim i tillë ka ndërlikuar situatën dhe ka futur dyshime tek masa e gjerë dhe e pashkolluar, saqë disa nga pasuesit, të hutuar, pyesin të tjerët se mos vallë janë në rrugë të gabuar, ndonëse me vite të tëra kanë ndjekur atë rrugë. Ata nuk janë në gjendje të kuptojnë qartë thelbin e të menduarit ndryshe, por edhe qasja e disave ndaj tyre ka qenë shumë e gabuar dhe krejtësisht e panevojshme dhe jo e drejtë.
Qasja e gabuar e disave që minojnë orvatjet dhe flakin mundin e përpjekjet e dijetarëve eminentë, që përpiqen për të plotësuar boshllëkunrreth një fushe të caktuar, ka krijuar një situatë delikate, duke vështirësuar veprimet për masën e gjerë, e cila nuk është në gjendje për t’i kuptuar gjërat që janë larg nivelit të tyre. Nëse flasim për qasjen e ndonjë “ndryshimi të mundshëm”, qoftë në të menduar a në të vepruar, atëherë qasja nuk mund të bëhet ndryshe përpos paralelisht me edukimin dhe vetëdijësimin e shoqërisë dhe në mënyrë graduale, jo vrullshëm e rrëmbyeshëm. Një qasje e tillë turbullon mendjen, ngatërron mendimet, shton dyshimet dhe kufizon tej mase procesin e të menduarit dhe forcën e intelektit, procese këto tepër të rëndësishme për zhvillimin mendor dhe aftësinë për të arsyetuar e gjykuar. Vetë fakti se përmendja e shpeshtë e të menduarit dhe intelektit në Kur’an, në mbi 30 vende, në kontekstin pozitiv, flet për vlerën e madhe që kanë dhe për nevojën e aplikimit në jetë. Termi intelekt apo thjesht të menduarit, paraqet një shkallë të zhvillimit mendor, të cilit Kur’ani i kushton rëndësi të posaçme, duke thirrur njerëzimin për përsiatje, të menduar dhe intelekt.
Në kontekstin tonë, mendimi ndryshe dhe veprimi i tij, është bërë në mënyrë të shpejtë, pa i menduar mirë gjërat, pa i kuptuar rrethanat ekzistuese dhe pa pasur në mendje reaksionin e mundshëm të shoqërisë. Këto gjëra kanë ndikuar që mendimi ndryshe, ndonëse i bazuar në traditën pejgamberike, të shihet si i dëmshëm dhe i papranueshëm, madje edhe të cilësohet si i skajshëm në raport me mendimet e mirëfillta. Për plasimin e një mendimi ndryshe të efektshëm, duhen shikuar rrethanat dhe gjendja aktuale, e jo të plasohet pa menduar mirë dhe pa pasur në konsideratë reaksionin e masës, ngase kundërveprimi mund të jetë shumë i dëmshëm dhe minues. Një vrull i tillë në përqafimin e një metodologjie të një mendimi të caktuar, ka krijuar situata frontale duke hedhur shkëndija të panevojshme ndaj masës së gjerë, po shpeshherë edhe akuza të ndërsjella dhe ndonjëherë edhe qëerim hesapesh.
Një qëndrim i tillë, krejtësisht i panevojshëm, pa përfillur metodologjinë kuranore të gradualitetit, krijoi një destabilitet dhe futi përçarje në mes myslimanëve, kur secila palë akuzonte mendimin dhe palën tjetër. Gradualiteti i theksuar në Kur’an, sepse tekstet uranore dhe dispozitat e tij erdhën në mënyrë graduale dhe jo në mënyrë të përnjëhershme, si çështje e ndalimit të kamatës a alkoolit, ishte metodë shëruese, duke parapërgatitur mendjet dhe shpirtrat për pranimin e tyre me shumë bindje e kënaqësi, në formën e përshkallëzuar, pa u shkaktuar atyre ndonjë goditje të papritur. Njëherësh kjo ishte mënyra më efikase për ta forcuar zemrën e të Dërguarit dhe shokëve të tij, të cilët hasnin në pengesa dhe barriera të mëdha,përjetonin sprova dhe mundime të ndryshme, konfrontoheshin me mendime prapanike dhe sjellje mizore.(10)

- Domosdoshmëria e njohjes së rrethanave
Gradualiteti a shkallëzimi ishte metodologji e gjeneratave të para, kur mendimet jepeshin konform rrethanave ekzistuese, prandaj edhe ato dallonin nga njëri-tjetri, për shkak të ndryshimit të rrethanave shoqërore në mes vendeve ku jetonin myslimanët. Një metodologji e tillë, në kohën moderne ka marrë një qasje tjetër dhe, në vend që të kuptohen së parirrethanat e çdo vendi dhe të sillen mendime që përshtaten me mentalitetin e shoqërisë,barten mendimet e një shoqërie tjetër, me rrethana krejtësisht të tjera, ku përputhshmëria është shumë e vogël në raport me dallueshmërinë.
Kjo pastaj sjell një impakt jo të dëshirueshëm për shoqërinë. Secila shoqëri ka karakteristikat e veta që e dallojnë nga shoqëria tjetër, madje edhevendet që janë pranë njëri-tjetrit, dallojnë në shumë aspekte, prandaj është shumë e nevojshme që mendimi të jetë sipas asaj që është shoqëria, sepse, po të jetë më ndryshe, është vështirë të pranohet. Imam Shafiu themeloi medhhebin e tij të vjetër në Irak, po, kur shkoi në Egjipt, ai themeloi medhhebin e tij të ri dhe për shumë çështje ai shfaqi mendime të ndryshme nga ato që kishte thënë gjatë qëndrimit të tij në Irak, ndonëse ishte i njëjti njeri, por ajo që e shtyri t’i ndryshonte, ishin rrethanat e ndryshme nga një vendi në tjetrin.
Në kohën e Ebu Hanifes u themelua fikhu’t takdirij (apo iftiradij), fikhu që kishte të bënte me pyetjet hipotetike, ose, thënë ndryshe, gjërat që ende s’kishin ndodhur në shoqëri. Ebu Hanife kishte sajuar rreth 60 mijë situata të tilla. Imam Maliku kundërshtonte një gjë të tillë, madje ishte kategorik kundër çështjeve hipotetike dhe, në takimin e tyre, Ebu Hanife e bindi atë që rrethanat në Irak, ku është qendra e halifetit, kishte bërë që të përgatiteshin për gjëra të tilla, ndonëse të paqena, për dallim nga Medina, ku problemet ishin të pakta, prandaj ishte e nevojshme një gjë e tillë tek ne. Gjërat që haseshin nëIrak, nuk haseshin në Medinë, prandaj edhe të menduarit ishte pak më ndryshe, por më vonë edhe në Medinë pranuan një metodologji sikur të hanefinjve. Ka mendime që i përgjigjen një mjedisi të caktuar, po për një tjetër nuk vlejnë, sikurse që i përgjigjen një kohe të caktuar, po për një kohë tjetër janë të pavlefshme. Vlen të përmendet se Omeri në një vit të caktuar për një rast kishte dhënë një fetva, kurse për të njëjtin rast një vit më vonë kishte dhënë fetva të kundërt. E, kur u pyet për një veprim të tillë, ai u përgjigj: “Ajo ka qenë çfarë gjykuam në atë kohë (në bazë të rrethanave dhe njohurive), kurse sot gjykojmë kështu (me rrethana dhe njohuri të reja)”.(11)

- Imponimi i një mendimi të caktuar
Për dallim nga e kaluara e lavdishme, kur respektohej dhe çmohej mendimi ndryshe në çështjet dytësore të sferës së ixhtihadit, aktualiteti ka prodhuar një situatë krejtësisht tjetër me vështrime të zymta, mendime që nganjëherë nuk përkojnë fare me realitetin kohor dhe deri tek veprimi ekstrem, ku tentohet të imponohet një mendim i caktuar, duke injoruar mendimet e tjera. Sikur është bërë një shkëputje e panevojshme nga historia e mëhershme, kur ndonëse dijetarët kishin divergjenca në mendimet e tyre, megjithatë mospajtimi i tyre rreth një mendimi, assesi nuk tensiononte situatën dhe nuk krijonte superioritet ndaj tjetrit. Përkundrazi, juristi e shihte mendimin e vet si të drejtë me mundësi gabimi, e mendimin e tjetrit si të gabueshëm po me
mundësi që të jetë edhe më i drejtë sesa i tij. Aktualiteti ka shfaqur një intolerancë në të menduar dhe një mungesë të kulturës së dialogimit, ku cilësimet dhe vlerësimet e skajshme kanë kapërcyer natyrën e të shprehurit, për shkak se sipas disave ekziston vetëm një argument dhe vetëm mendimi i tij është i pranueshëm, e për mendimet e tjera as që dëgjojnë fare. Sigurisht që këtë problematikë e kanë inicuar disa njerëz të dijes, të cilët në përqafimin e një mendimi, që sipas tyre është cilësuar si më i drejti dhe më i pranueshmi, ngritën akuza ndaj dijetarëve të tjerë, madje disa grupacione dhe dijetarë i etiketuan si të dalë nga Islami.
Në ligjëratat dhe punimet e “dijetarëve të tillë” do të kuptosh se vetëm ata janë në të vërtetën dhe se vetëm metodologjia e tyre është e pastër, përderisa çdo gjë jashtë tyre dhe çdo mendim që nuk përputhet me mendimin e tyre, e cilësojnë si të gabuar dhe të refuzuar.
Kjo ideologji e gabuar mbolli farën e përçarjes dhe hutisë në mesin e shoqërisë, sepse iniciativa në imponimin e një mendimi dhe metodologjie të vetme, nuk solli fryt të madh dhe përpjekjet në pranimin e asaj metodogjie sollën me tepër ndasi sesa afërsi. Të tjerët, farën e mbjellë e kultivuan edhe më tutje, duke ndikuar që hendeku në mesin shoqërisë të thellohet edhe më shumë.
Disa nga pasuesit e ndonjë dijetari eminent, pranojnë vetëm ato që janë thënë nga dijetari i tyre, e mendimet ndryshe, ata i refuzojnë menjëherë dhe madje, ajo që është më e keqja, mendimin ndryshe e konceptojnë si të dëmshëm, për shkak se nuk përkon me metodologjinë e tyre dhe nuk u përshtatet koncepteve të tyre. Në këtë kontekst, gjithçka që thuhet jashtë metodologjisë dhe planifikimit të tyre, mbetet e refuzuar. Zelli i jashtëzakonshëm i disave për të mbrojtur dhe ruajtur parimet e tyre përballë mendimeve të tjera, ka krijuar një fanatizëm dhe ka plasuar në masë një koncept të rrezikshëm, ku vëllazëria matet me qëndrime mendimesh e idesh, që, nëse mendimet e tua nuk përputhen me mendimet e tjetrit, jo vetëm që prishen raportet, por fillon edhe armiqësia. Në këtë kontekst, armiqësia është më e madhe në mes tyre, ndonëse në koncept bashkohen po ndahen në mendime, sesa në mes atyre që ndahen edhe në koncepte e parime. Imam Shafiu po debatonte njëherë me një dijetar të kohës së tij, po debati i tyre nuk solli ujdi në mes tyre, ngase secili kishte mendim ndryshe, duke argumentuar mendimin e vet. Kur përfundoi debati që nuk solli pajtim në mendime, Shafiu zgjati dorën në drejtim të debatuesit dhe i tha: “Ne jemi (dhe mbesim) vëllezër, ndonëse kemi mendime të ndryshme”. Është shumë e rëndësishme që fjalia e Shafiut të zbatohet në kohën aktuale, që debati dhe mendimi ndryshe të mos krijojë ndarje e përçarje, po të shihet si një gjë e natyrshme, e logjikshme dhe si një proces që pasqyron të menduarit e tij, mënyrën e argumentimit dhe qasjen rreth problematikës në fjalë. Halifi Xhafer el-Mensuri thuhet se e kishte urdhëruar imam Malikun ta hartonte Muvettanë e tij, e ai t’i detyronte njerëzit për të pasuar atë libër dhe ato mendime. Ibn Sa’di në “Tabekatin” e tij, transmeton nga Vakidiu, të ketë thënë: “Kam dëgjuar Malik ibn Enesin të ketë thënë: “Kur bëri haxhin Mensuri, më tha: “Unë kam vendosur që librat që i ke shkruar ti, të urdhëroj të shtypen dhe të dërgohen në çdo vend të myslimanëve nga një kopje, dhe t’i urdhëroj që ata të veprojnë sipas tyre, e jo të bazohen në të tjerë veç tij (librit tënd)”. Unë i thashë: “O prijës i besimtarëve, mos e bëj këtë, sepse njerëzve u kanë mbërritur fjalë dhe kanë dëgjuar hadithe e kanë transmetuar transmetime të ndryshme, dhe secili vend ka marrë atë që i ka arritur, prandaj lëri njerëzit në atë që kanë zgjedhur për veten e tyre”.(12)
Në disa vende përmendet se ai që e kishte urdhëruar, ishte Harun Reshidi, halifi i pestë i Abasitëve, por ka mundësi që të kishin urdhëruar të dytë për një gjë të tillë, madje Haruni e kishte urdhëruar që Muvettanë ta vendoste në muret e Qabesë, një gjë që sinjalizonte se njerëzit duhet t’i përmbahen atij libri. Enes in Maliku ka thënë: “Harun Reshidi u konsultua me mua që ta vendoste librin “Muvetta” në muret e Qabesë, që njerëzit ta pasonin atë, por unë i thashë: “Mos vepro ashtu, sepse shokët e të Dërguarit të Allahut kanë dhënë mendime të ndryshme (nuk janë pajtuar) për gjërat dytësore dhe u shpërndanë nëpër vende të ndryshme, e secili prej tyre ia qëlloi (sepse pasoi Synetin e të Dërguarit)”. Ai më tha: “Allahu të dhashtë
suksese”!.(13)
Kjo ngjarje e mrekullueshme pasqyron dy botëkuptime të ndryshme; atë të liderit që tenton kthimin e tërë myslimanëve rreth një mendimi, dhe të dijetarit të njohur, largpamës, që është i njohur me mendimet e ndryshme në vendet ku jetojnë myslimanët, sepse secilit vend i ka shkuar diçka nga Syneti, në bazë të shokëve të Pejgamberit që emigruan në ato vende. Prandaj ai e shihte këtë tentativë si betejë ndaj Synetit, sepse mendimet e ndryshme për çështje dytësore ishin mëshirë për këtë Ymet, ku secili merr atë që i ka arritur.

- Respektimi i traditës në vend
Me shpërndarjen e shokëve të Pejgamberit nëpër vende të ndryshme, syneti tradita e Pejgamberit depërtoi tek ato vende dhe tek ata popuj. Tek disa vende ajo depërtoi më herët, e tek disa më vonë. Transmetimet ishin të ndryshme, për shkak se tradita pejgamberike, në përgjithësi, ishte bartur në mënyrë gojore, jo e shkruar. Shkrimi i traditës pejgamberike, në masë të madhe, erdhi më vonë. Gjeneratat e kaluara ishin shembull për respektimin e mendimeve të ndryshme që haseshin rreth një çështjeje që i përkiste sferës së ixhtihadit. Ndonëse kishin divergjenca në mes tyre dhe nuk pajtoheshin rreth shumë gjërave, vlerësimet i tyre për ata që mendonin më ndryshe për çështje dytësore, ishin të larta. Kur shkonin nëpër vende ku mendimet ishin më ndryshe, ata shpeshherë praktikonin traditën e atij vendi, e kjo shihej si edukatë dhe respekt i tyre karshi atyre që mendonin më ndryshe. Shembujt në vijim do ta ilustrojnë më së miri këtë që jemi duke e thënë. Ebu Hanife dhe nxënësit e tij parashihnin që abdesi prishet atëherë kur del gjaku (në sasi më të madhe), e Ebu Jusufi e pa Harun Reshidin duke iu bërë atij hixhame(14), ai nuk mori abdes dhe u drejtua në namaz. Ebu Jusufi u fal pas tij dhe nuk e përsëriti namazin, ndonëse mendimi i tij parashihte që duhej të merrej abdes. Edhe imam Ahmedi e parashihte që një person i tillë duhet të marrë abdes. Njëherë e pyetën atë për një njeri që i ishte bërë hixhamja, e ai u ngrit dhe u fal pa marrë abdes, a ishe falur pas tij? Si të mos falem pas Malikut dhe Seid ibën Musejjebit(15) -u përgjigj Ahmedi. Imam Shafiu njëherë fali namazin e sabahut në xhematin hanefij në njërën nga xhamitë e tyre periferike të Bagdadit, ku nuk e bëri kunutin. Hanefitë thanë se veprimi i Shafiut ishte respekt për imamin, përderisa shafiinjtë e komentuan se ai në atë kohë ndërroi qasjen e të menduarit rreth kunutit në namazin e sabahut.(16)
Në kontekstin tonë, tradita shekullore e praktikumit të shkollës hanefite është ndeshur me mendime të skajshme përgjatë dy dekadave të fundit, kur është hedhur pluhur shpeshherë dhe janë drejtuar akuza të ndryshme në shkollën hanefite dhe tek praktikuesit e saj. Në mungesë të të kuptuarit të teksteve ku vlerësohet mendimi ndryshe, kanë arritur në një mendim duke përfunduar se veprimi i tyre është konform hadithit apo traditës pejgamberike, kurse mendimet e tjera i kanë konsideruar më të ulëta e ndonjëherë edhe të refuzuara, ndonëse mbështetja e mendimeve të tjera nuk është nën nivelin e mbështetjes së mendimeve të tyre. Përfundimi i tyre ka qenë i panevojshëm dhe qesharak,sepse në raste të argumentimit të tyre që është synet të ngrihen duart deri mbi supe, të vendosen mbi kërthizë apo në gjoks, të ngrihen duart gjatë shkuarjes në ruku dhe gjatë ngritjes prej rukusë, të thuhet fjala amin me zë të lartë...etj., gjithashtu mund të thuhet se synet është po ashtu të ngrihen duart deri tek veshët, të lidhen nën kërthizë, të mos ngrihen duart përpos tekbirit fillestar dhe amini të shqiptohet jo me zë të lartë. Prandaj, është kamufluar në emër të synetit, gjegjësisht traditës pejgamberike, sepse janë vënë në praktikë vetëm njëri mendim, me gjithë argumentet e tij, e mendimi ndryshe është cilësuar i paargumentuar, saqë nëpër kolektivin tonë shpeshherë janë ngritur pyetje nëse lejohet falja pas imamit hanefit. Janë shkruar libra e broshura duke e paraqitur formën e të falurit vetëm sipas një versioni pikërisht sikur “ky është syneti” i formës së faljes së namazit, e që mund të nënkuptohet se format e tjera nuk janë sipas synetit. Tragjikomedia nuk mund të jetë ndryshe! Shfaqja e një propagande të tillë ka qenë e pamenduar mirë dhe pasojat nga një propagandë e tillë do të mbesin më gjatë, sepse dëmi i shkaktuar nuk mund të riparohet lehtë. Askush nuk mund të jetë kundër synetit, në çfarëdo forme qoftë, por forma të tjera, të cilat nuk i ka njohur dhe me të cilat nuk është ballafaquar shoqëria jonë, nuk është dashur të praktikohen para vetëdijësimit të masës. Vetëm atëherë kur masa të jetë e përgatitur dhe e vetëdijesuar për një gjë të tillë, mund të jetë i suksesshëm praktikimi i tillë. Jo vetëm praktikimi, por edhe mënyra e praktikumit dhe propagandimi kanë qenë të pamatura dhe kanë krijuar reaksione të pamenduara nga pala tjetër, saqë ndonjëherë edhe kolektivi i mendimit tjetër i ka emërtuar si devijues.Imam Sujutiu në “Xhezilul Mevahib fi Ihtilafil
Medhahib”(17), kur flet për mendimin ndryshe të shkollave juridike, atë e paraqet si begati të madhe dhe vlerë të jashtëzakonshme, e më pastaj thotë: “E kuptuan këtë të diturit, e injorantët u vërbuan, gjersa disa injorantë i kam dëgjuar duke thënë: “I Dërguari i Allahut erdhi me një legjislacion, e katër shkollat juridike nga erdhën”?

- Predikimi paralel me vetëdijesimin
Përgatitja e masës rreth një koncepti është tejet e rëndësishme, sepse mendja nuk mund të pranojë diçka që s'mund ta kuptojë atë. Andaj, predikimi duhet të bëhet paralel me vetëdijesimin e shoqërisë, se përndryshe idetë e reja që plasohen, nuk mund të kenë sukses, e në anën tjetër mund të shkaktojnë telashe të mëdha dhe ndasi shoqërore, sepse një pjesë mund të pajtohen dhe ta pranojë atë, gjersa pjesa tjetër, jo vetëm që nuk mund ta pranojë, por edhe mund të fitojë një bindje krejtësisht të gabuar. E kjo vjen si rezultat i një predikimi të ngutshëm, pa u adaptuar shoqëria me të dhe pa kuptuar esencën e tij, prandaj, në raste të tilla, jo vetëm që mund të ketë injorim total, përshtypje të gabuar, por mund të ketë edhe reaksion të dëmshëm që do ta minonte predikimin si proces të rëndësishëm e jetik.
Adaptimi i shoqërisë është një element thelbësor që nuk duhet të anashkalohet për asnjë çast. Dispozita të shumta të legjislacionit islam erdhën nëpër faza dhe në mënyrë graduale, me qellim që masa të vetëdijesohej për të pranuar një dispozitë të tillë. Shembull i kësaj natyre është edhe alkooli, i cili, deri në ndalimin e tij përfundimtar kaloi nëpër faza të ndryshme, me qellim që masa të vetëdijesohej dhe të bindej plotësisht për dëmet që sjell ai.
Në fazën e parë vetëm bëhet sqarimi i "ushqimeve të mira e të këndshme", gjegjësisht bëhet një orientim i tërthortë për mendjen njerëzore që nga frutat e hurmës dhe rrushit të nxjerrin pije të këndshme. (Shih: En-Nahl, 67).
Faza e dytë vë në pah dëmin dhe dobinë e alkoolit, mirëpo pa u futur në detaje rreth të mirave dhe të këqijave të alkoolit. Mosdetajimi i tyre zhvillon të menduarit kritik dhe të logjikuarit racional: (Shih: El Bekare, 219). Është shumë interesant se si behet përmbyllja e çështjes së alkoolit: "...por dëmi i tyre është më i madh se dobia e tyre..".
Faza e trete ka të bëjë me ndalimin e alkoolit gjatë kohëve të faljes, në mënyrë që namazi të mos kryhet në gjendje të dehur: (Shih: En-Nisa, 43)

- Vetëdijesimi i masës
Faza e katërt, e cila është përfundimtare, vjen vetëm atëherë pasi që mendja e individit të jetë zhytur thellë në analizimin e çështjes së alkoolit, kur ajo e kupton se ushqimet e mira janë ato që nuk përmbajnë substanca dehëse, se dëmi nga alkooli është më i madh sesa dobia, se namazi duhet të kryhet jo në gjendje të dehur dhe se shpëtimi është në braktisjen e alkoolit. Allahu i Madhërishëm thotë: (Shih: El Maide, 90).
Pas kësaj, arabët e kuptuan mirë çështjen e alkoolit dhe i dhanë fund atij, e sikur ajeti i fundit të zbriste i pari në lidhje me alkoolin, sigurisht se alkooli nuk do të largohej në masë të madhe. Prandaj edhe Aisheja kishte theksuar se, sikur ajeti i fundit i alkoolit të zbriste i pari, arabët nuk do ta braktisnin, sepse ata ishin të apasionuar dhe të dhënë shume pas tij. Por, kjo metodologji hyjnore pasuroi mendjen, zgjoi intelektin, pastroi zemrën dhe njeriu u bind se alkooli është i dëmshëm.
Kur çështja u kuptua dhe në mendjen e njeriut filluan të hidheshin dyshime të shumta rreth alkoolit, atëherë vendosmëria ishte shumë e lartë, saqë përmes një fjalë të vetme, ata u larguan prej tij. Po kjo erdhi vetëm atëherë kur alkooli u shpjegua hap pas hapi.
Kjo metodologji anashkalohet shpesh në kohën aktuale, sepse po shpërfillet elementi i rëndësishëm i vetëdijesimit të masës, saqë shpeshherë edhe masa po hutohet kur dëgjon predikime që për të janë krejtësisht të reja. Prandaj ndonjëherë shpërfillen edhe dispozitat nga masa, jo nga besimi apo kundërshtimi i tyre, po më tepër si pasojë e mungesës së një vetëdijesimi, pa u papërgatitur paraprakisht për një gjë të tillë. Mospërgatitja paraprakisht krijon situata sfiduese dhe të pafavorshme.
Ndeshja e ndokujt me diçka krejtësisht të re e të panjohur me parë, mund të sjellë në mendjen e tij dyshime, pasiguri e lëkundje. Një individ i tillë mund të refuzojë edhe gjëra shumë të vlefshme vetëm sepse nuk mund ta kuptojë urtësinë e tyre dhe mendja e tij nuk është e përgatitur për pranimin e tyre. Vetëm atëherë kur mendja vetëdijesohet, ai mund t'i pranoje lirshëm ato, pa ndonjë hezitim dhe pa më të voglin dyshim. Në të kundërtën, gjërat e vrullshme që bëhen pa koncepte, pa parime dhe pa një metodologji efikase, nuk mund të kenë sukses. Ato mund të gjenerojnë dëme, riparimi i të cilave mund të jetë tepër i vështirë.

- Lënia e preferencës nëse sjell dem
Përveç vetëdijesimit si një proces i rëndësishëm i njohjes, të kuptuarit dhe të pranuarit, një tjetër elementesh të gjithashtu i rëndësishëm, i cili ka të bëjë me dy gjëra, njëra prej të cilave është më e mirë dhe me e preferuar, por që tek masa është kultivuar tjetra, gjegjësisht ajo që është më pak e preferuar, saqë ajo është ngulitur thellë në mendjet dhe zemrat e tyre dhe, në rast të ndryshimit, ekziston frika se kjo mund të krijojë ndonjë lëkundje dhe përçarje. Çfarë të veprohet në raste të tilla? A të vazhdohet me atë që është e ngulitur tek masa, apo të veprohet sipas asaj që është më e preferuar?
Çështja e lënies së diçkaje më të preferuar nëse mund të sjellë rrëmujë dhe dëm në shoqëri, ka qenë çështje e njohur tek gjeneratat e kaluara dhe është shtjelluar e trajtuar në mënyrë racionale. Ajo është aplikuar në shoqëritë e tyre, saqë, me gjithë mendimet e tyre që përmbanin divergjenca në mes tyre rreth ndonjë çështjeje të caktuar, ata shpeshherë linin edhe preferencat, në mënyrë që të mos shkaktonin telashe dhe rrëmujë tek masa e gjerë. Kemi përmendur shembullin e Shafiut kur shkoi në Irak dhe fali namazin e sabahut pa kunut, ndonëse, sipas tij, veprimi tjetër ishte më i preferuar se ai që beri, apo veprimi i Ebu Jusufit kur u fal pas Harun Reshidit, të cilit i ishte bërë hixhame. Mendimi i Ebu Jusufit parashihte se duhej marrë abdes, sepse procesi i hixhames prish abdesin, por ai la preferencën dhe vazhdoi namazin pas tij, pa e përsëritur fare.(18)
S'ka dyshim se ndonjëherë mendimi tjetër mund të jetë më i vlefshëm, por kjo nuk nënkupton se tjetri duhet të zhvlerësohet. Sa bukur është shprehur Ibn Tejmije kur sjell mendimin e imam Ahmedit dhe një grupi dijetarësh, të cilët mendojnë se: "Edhe atëherë kur mendimi tjetër është më i vlefshëm dhe më i vërtetuar se sa mendimi yt, por që ka zënë vend tek njerëzit, më mirë është të vazhdohet me atë mendim sesa të ndërrohet e të bëhet rrëmujë në mes njerëzve".(19)
Kjo thënie madhështore e këtyre kolosëve të dijes pasqyron një fakt të rëndësishëm të së kaluarës, kur mendimi jepej në bazë të rrethanave ekzistuese. Po ashtu fragmenti i mëparshëm tregon për gjenialitetin dhe largpamësinë e madhe të dijetarëve të mirëfilltë, të dihet, përmes intuitës së tyre, i ndienin ndodhitë që s'kishin ndodhur ende dhe të cilët qëndronin gjithnjë një hap para të tjerëve. Vlefshmëria a preferenca që mund të sjellë çrregullime dhe kaos në shoqëri, tek ata nuk kishte asnjëherë përparësi, sepse në peshoren e tyre gjithnjë vendosej dëmi dhe dobia. Vetëm atëherë kur dobia ishte e qartë dhe shihej si interes i përgjithshëm, ata zgjidhnin mendimin që ishte më i preferuar dhe më i vlefshëm, në të kundërtën, po që se mendimi më i preferuar linte dyshime se shoqëria s'mund ta pranonte dhe, si i tillë, mund të krijonte situata destabilizuese, ata nuk vepronin sipas tij. Por, pas tyre erdhën gjenerata që thuajse neglizhuan masën dhe në metodologjinë e tyre zuri vend të posaçëm pikëpamja e tyre personale, duke shmangur kështu interesin e përgjithshëm apo demin që mund t'i shkaktohet masës.

- Njohuri sipas prioriteteve
Çështja bëhet edhe më problematike atëherë kur masa është nën nivelin e vetëdijesimit, saqë nuk pranon ndryshe, pos asaj që është mësuar dhe praktikuar tek ata. Mendimi ndryshe, që nuk përkon me metodologjinë e tyre, vështirë se mund të gjejë aplikim të lehtë, përkundrazi mund të bëhet shkak i ndasive. S'ka dyshim se të gjithë pajtohemi për të pranuar atë që është më e preferuar apo më e qëlluar, por nëse kalimi nga diçka që është e pranuar në diçka më të preferuar, që mund të shkaktojë telashe në shoqëri, duhet të refuzohet dhe të mos aplikohet, jo për shkak të refuzimit të ndonjë syneti-tradite pejgamberike, por për shkak se interesi i përgjithshëm dhe të gjitha normat kuranore e pejgamberike na bëjnë thirrje për një gjë të tillë. Madje, vetë metodologjia kuranore ishte e tillë, ngase çdoherë i kushtonte rëndësi interesit të përgjithshëm.
Një veprim ndonjëherë mund të jetë i preferuar, po herëve të tjera i njëjti mund te jete i lënë anash, sepse duhet shikuar interesi i përgjithshëm. Ibn Tejmije në këtë kontekst thotë se muslimani lë një preference nëse veprimi i tij sjell dëm, ashtu siç i Dërguari i Allahut la ndërtimin e Qabesë sipas ndërtimit (konstruktit) të Ibrahimit. Ai i tha Aishes: "Sikur të mos ishte populli yt ende i freskët me kohen e injorancës, do të urdhëroja prishjen e Qabesë dhe do ta rindërtoja atë sipas konstruktit të Ibrahimit...".(20)
Dhe Qabeja do t'i kishte dy dyer: njërën nga ana lindore e tjetrën nga ajo perëndimore, e njerëzit do të kalonin përmes saj. Ndonëse Qabeja ka dy dyer, dallimi është se, sipas formës që kishte dashur i Dërguari i Allahut, njerëzit do të kalonin përmes Qabesë. Kjo thënie e të Dërguarit të Allahut, nëse kuptohet drejt, pasqyron gjëra tejet të rëndësishme, që meritojnë të analizohen deri në detaje. Ai mendoi ta prishte Qabenë dhe ta ndërtonte sipas formës që beri i Dërguari Ibrahim, pra ta kthente në formën origjinale, por frika nga arabët, të cilët edhe ne kohën e injorancës e madhëronin Qabenë dhe ishin shumë të lidhur me të, madje edhe ata që nuk ishin aq të lidhur nga besimi, pra frika nga ndonjë çarje shoqërore apo nga ndonjë rrëmujë që mund të ndodhte në shoqërinë e tij nga një veprim si ky i Qabesë, mund ta destabilizonte komunitetin e tij. Prandaj, ai e la gjënë më të çmuar, siç, është Qabeja, pa ndryshuar asgjë në të, vetëm që të mos shkaktohej ndonjë rrëmujë e padëshiruar.
Më vonë, në kohën e Abdullah ibn Zubejrit, me iniciativën e tij, i cili dëshiroi të zbatonte dëshirën e të Dërguarit të Allahut, Qabeja u prish dhe u ndërtua sipas formës që kishte dëshiruar i Dërguari i Allahut, madje ai mblodhi njerëzit dhe u tha: "Dëshmoni se e kam ndërtuar sipas formës që e kishte ndërtuar Ibrahimi a.s". Por, pushteti i mëvonshëm i Emeviteve, pas mbytjes së Abdullah ibn Zubejrit, e prishi atë që kishte ndërtuar ai dhe e ktheu ne formën e mëparshme, ndërsa, sipas të gjitha gjasave, gjatë kohës së Harun Reshidit, ky i fundit u konsultua me imamin e Medinës, Malikun, në mënyrë që ta kthente Qabenë në formën që e kishte bërë Abdullah ibn Zubejri, por Maliku i sugjeroi që të mos ndërmerrte asgjë, prandaj edhe i tha: "Mos e bej këtë! Mos e bëj shtëpinë e Allahut lodër në duart të mbretërve, që secili mbret që vjen, ta ndryshojë atë. Mirësia është në formën që ajo është tani".

- Mos të krijohen bindje të gabuara
Mendimi i imam Malikut përkonte me realitetin njerëzor. Ai e dinte se forma aktuale ishte e qëndrueshme dhe kishte sjellë mirësi të mëdha për njerëzit. Çfarëdo ndërrimi i mundshëm, sado i vogël të ishte ai, sigurisht që mund të sillte pasoja tek një pjese e shoqërisë. Njerëzit ishin mësuar ashtu, prandaj edhe interesi i përgjithshëm ishte që ajo të mbetej ashtu. Ndërrimi i formës së Qabesë, nuk duhej të kuptohej një ndërrim drastik, kurrsesi, ngase Qabeja mbetej po në këtë formën që kishte, por vetëm ndryshonte për kalimin e njerëzve përmes Qabesë, ku mund të hynin nga njëra derë dhe të dilnin nga dera tjetër. Pra, ishin disa ndryshime të vogla që mund t'i bëheshin Qabesë.
E nëse shikojmë edhe aspektin praktik të ndryshimeve që bëri Abdullah ibn Zubejri, nëse do të mbetej në atë forme, atëherë shohim se për kohën aktuale do të sillte pengesa e vështirësi për njerëzit, sepse ata do të duhej të hynin përmes njërës derë e te dilnin nga dera tjetër.(21)
Do të bëhej një rrëmujë dhe do të shkaktohej pështjellim i madh. Secili mund ta imagjinojë në ditët e sotme, kohën kur gjatë kohës së haxhit, haxhinjtë futeshin përmes Qabesë, çfarë rrëmuje të madhe do të shkaktonte kjo, kur dihet se numri i haxhilerëve sot është miliona, e jo disa mijëra si në kohët e hershme. Edhe sot, Qabeja ka dy dyer; derën lindore dhe atë perëndimore.
Çështja e lënies së preferencës në rast se sjell dëm në shoqëri, në kohën aktuale thuajse është neglizhuar dhe nuk janë marrë parasysh as rrethanat ekzistuese. Por, më tepër ecet në drejtimin e asaj që është propaganduar në nivelin global të ndonjë metodologjie të caktuar. Edhe nëse metodologjia është e njëjtë, vendi dallon nga vendi tjetër dhe shoqëria nga një vend i caktuar dallon nga një tjetër, prandaj edhe mësimet dhe predikimet duhet të jenë në raport me masën dhe shoqërinë, duke u dhënë prioritet gjërave që kanë përparësi.
Kur ekziston dyshimi se një preferencë e tillë mund të shkaktojë përzierje në shoqëri, atëherë braktisja e saj është e domosdoshme, në të kundërtën pasojat mund të jenë shumë të mëdha. Që nga paslufta i është dhënë rëndësi e madhe ngritjes së duarve gjatë shkuarjes në ruku, gjatë ngritjes prej saj dhe gjatë shkuarjes në sexhde, ndonëse argumentet janë të shumta, si për ngritjen ashtu edhe për mosngritjen e duarve në ato raste. Mirëpo, predikimi ka qenë në atë forme, saqë është kuptuar se duhet të ngrihen duart patjetër, sepse përmes ngritjes së duarve fitohen shpërblime të shumta (sic).

- Mentaliteti, tradita dhe nga gjerat e ngulitura thellë në shoqëri
Mentaliteti në shoqëri nuk është ballafaquar me një formë të tillë, ndonëse ajo nuk ka gjë të keqe, sepse të dyja format janë të pranuara, prandaj edhe janë keqkuptuar gjërat, madje edhe janë krijuar bindje të gabuara edhe për Islamin. Pikëpyetje të shumta janë ngritur nga një pjese e madhe e njerëzve në lidhje me këtë veprim.
Sigurisht që reagimet e tyre kanë ardhur si pasojë e mungesës së informacionit, sepse rrethanat kanë qenë të tilla, kur kishte mungesë të literaturës dhe rinia nuk merrej aq shumë me kultivimin e vlerave fetare, prandaj që nga momentet e para të ballafaqimit me një metodologji dhe predikim më ndryshe, pjesa më e madhe e shoqërisë është ndier tepër e hutuar dhe e çuditur nga një risi e tillë. Sikur predikimi i ri të kishte shkuar paralelisht me vetëdijesimin e masës, do të ishte një situate krejtësisht tjetër, jo ç’fare është kjo apo ç’fare ka qenë, sidomos në vitet e para të pasluftës.
Edhe nëse supozojmë se për çështje të caktuara, si leximi i besmeles, ngritja e duarve, thënia me zë lartë e fjalës amin, ndarja e vitrit në dy selame, a e gjërave të tjera, janë më të vlefshme dhe më të preferuara, nuk bëhet thirrja e masës, sidomos e rinisë, në formën që është bërë deri tani, për se janë shkruar fletëpalosje, broshura e libra, duke e paraqitur atë formë si forma më autentike nga syneti, madje në disa raste duke mos përmendur format tjera që ekzistojnë, sepse i kanë paraqitur vetëm një grup të haditheve që i përshtaten një predikimi, pa sinjalizuar fare për hadithet tjera. Sigurisht që kjo nuk ka qenë një koincidencë e rastit! Tek shoqëria, e cila nuk ka njohuri të bollshme rreth fesë, siç ka qenë shoqëria jonë, duhet të jepen njohuritë sipas prioriteteve, në varësi si e sheh të arsyeshme predikuesi, sepse predikimet nga një vend në tjetrin dallojnë. Në lidhje me këtë, një proverb arabe thotë: "Banorët e Mekës janë më të dijshmit në raport me popullin e vet". Ata janë më të dijshëm për rrethanat e tyre. Ne nuk mund t'i mësojmë ata për rrethanat e tyre, por për rrethanat tona ekzistuese, ne jemi më të dijshëm se të tjerët.
Në shumë raste përmendet se Omeri, pas tekbirit fillestar, kishte kënduar lutjen "Subhaneke..". Esved in Jezidi thotë: "Jam falur më tepër se shtatëdhjetë herë pas Omerit që pas tekbirit fillestar lexonte Subhanek- en".(22)
Ndonëse nga syneti është që ajo lutje të behet pa zë. Por, veprimi i Omerit nuk duhet të shihet si një risi bidat që kundërshtoi synetin, por të shihet si mësim për njerëz dhe në bazë të rrethanave ekzistuese, ku një veprim i tillë qe bërë për shkak të kushteve të veçanta në atë kohë. Sigurisht që kishte vërejtur që njerëzit pas tekbirit nuk po lexonin ndonjë dua, andaj leximi i duasë me zë ishte për mësim.
Veprimi i predikuesit duhet të bëhet varësisht nga mentaliteti, tradita dhe nga gjërat e ngulitura thellë në shoqëri. Aty ku një veprim është i ngulitur në shoqëri dhe nuk bie ndesh me Islamin, te mos luftohet ai mendim për ndonjë më të preferuar, e aty ku veprimi i shoqërisë bie ndesh me parimet e Islamit, të luftohet ai veprim, sipas metodologjisë hyjnore të gradualitetit, në mënyrë që të vetëdijesohet masa dhe ta kuptojë realitetin.



Mr. Ejup Haziri


Na ndiqni

Lexoni lajmet më të fundit nga rrjetet tona sociale!

Video

APEL PËR NDIHMË për familjen 6 anëtarëshe nga Demjani, Gjakovë