Të vdekurit nga sëmundjet pandemike dhe trajtimi i tyre sipas sheriatit islam

Duhet të ndodhin ngjarje tunduese e të ballafaqohemi me sfida të rënda që ne të gjejmë arsye e të kthehemi në literaturën e bujshme juridike islame për t'u mahnitur pastaj me mendjeprehtësinë, urtësinë dhe largëpamësinë e kolosëve tanë të famshëm të jurisprudencës islame.
Në përshtypjen e parë, tematikat e tilla që kanë të bëjnë me rrethanat pandemike, na duken se janë të reja, megjithatë, trajtimet juridike rreth tyre nuk kanë munguar që nga kohët e hershme. Ato trajtesa e studime, jo rrallëherë qëllojnë të jenë edhe stërholluese e tejet eksplicite përderisa përvijojnë dispozitat juridike islame, të cilat duhen zbatuar në kohë të tilla. E në raste të tjera mund të jenë edhe indikative, që me një analogji të thjeshtë do të arrinim deri te zgjidhjet e duhura për problematikat bashkëkohore. Megjithatë, trajtesa jonë, në këtë rast, ka për qëllim të kristalizojë e të qesë në shesh vetëm ato obligime që bien mbi supet e të gjallëve, posa të ndërrojë jetë apo të vdesë një person-mysliman që është diagnostikuar me një sëmundje ngjitëse siç është e klasifikuar sot pandemia globale Covid-19.
Parimisht, duhet rikujtuar se obligimet që ngarkohen t'i kryjnë të gjallët ndaj të vdekurit të tyre mysliman janë:

a) pastrimi i kufomës,
b) qefinosja,
c) bartja deri te varrezat,
ç) namazi i xhenazes, dhe
d) varrosja e saj.

Këto obligime, në rrethana normale, janë të njohura e të ditura dhe si të tilla s' nevojitet që të rishtjellohen këtu fare. Përtej kësaj, pra, është në interes që të tregojmë se si duhen kryer këto obligime nga të gjallët për një të vdekur që sa ka qenë gjallë ka qenë i infektuar apo diagnostikuar me një lloj virusi të tillë.

Pastrimi i xhenazes së personit që ka qenë i diagnostikuar me sëmundje infektuese (siç është virusi Covid-19 e të ngjashme)

Ky trajtim ka vlerë, në veçanti tash kur po sprovohemi nga një pandemi e tillë globale, numri i viktimave të shkaktuara prej së cilës sa vjen e bëhet më shqetësues.
Parimisht, besimtarët myslimanë kanë kuptuar nga burimet islame (Kurani e Syneti) se nëse njëri prej tyre vdes, atëherë me automatizëm mbi supet e të gjallëve bie obligimi i pastrimit të kufomës së tij, dhe ky është obligim kolektiv-vaxhib kifaje, prej të cilit, nëse e kryen ndonjëri prej besimtarëve, shkarkohen (lirohen) të tjerët.
Mirëpo, sikur në situatën tonë aktuale, kur i vdekuri është konstatuar se ka ndërruar jetë pasi ka qenë i infektuar me ndonjërën prej sëmundjeve ngjitëse e nga e cila eventualisht mund të preken edhe të gjallët, të cilët merren me pastrimin e tij, këtu kemi një dilemë të fuqishme për të cilën duhet ofruar zgjidhje. Kjo dilemë na ngjallët në kokën tonë, ngase në këtë situatë, jemi përballë alternativës së kryerjes së obligimeve ndaj një të vdekuri mysliman në njërën anë, dhe përballë ruajtjes së shëndetit apo edhe jetës së të tjerëve që janë të gjallë, në anën tjetër. Parimi që rrespektohet në sheriatin islam gjithmonë është se ka përparësi dhe merret më tepër në konsideratë e drejta dhe interesi i të gjallit dhe kujdesi maksimal bëhet për të, krahasimisht me të vdekurin, i cili s'mund të kthehet në jetë përsëri.
Te juristët hanefi gjejmë një trajtim që në njëfarë forme llogaritet më afër atij trajtimit parimor, pa lënë mundësinë që i vdekuri, nëse tashmë është i pranishëm, të lihet në ndonjë situatë pa u pastruar në ndonjërën prej formave të pastrimit.
Imam Ebi Mesud El Kasani, sikur edhe shumë prej juristëve tjerë hanefi, thekson se kusht i obligueshmërisë së pastrimi të kufomës me ujë është prezenca ose ekzistenca e ujit, pa të cilin nuk mund të realizohet pastrimi-gusli, ngjashëm sikurse te pastrimi i njeriut të gjallë.
E nëse nuk ekziston uji, atëherë duhet t'i jepet tejemum. Kjo, ngase dheu-tejemumi është zavendësues i ujit për pastrim, nëse nuk ekziston uji ose nuk kemi mundësi ta përdorim atë, edhe tek i gjalli edhe tek i vdekuri. Tejemumi, në fakt është mënyrë pastrimi për të vdekurin edhe kur ekziston uji, por ka një arsye juridike islame që pamundëson përdorimin ose pastrimin e kufomës me të, siç është rasti kur vdes një burrë i huaj dhe nuk ka asnjë mashkull prezent që ta pastrojë kufomën e tij, atëherë obligohet ndonjë grua e huaj që t'i japë tejemum duke përshkuar gjymtyrët e tejemumit (duart dhe fytyrën) më ndonjë leckë të prekur në dhe. E tërë kjo bëhet për ta shmangur kontaktin fizik të gruas së huaj me trupin (ani pse i pajetë) të një mashkulli që nuk është i afërm i tyre, apo me të cilin do t'i lejohej martesa për së gjalli. Por, kusht tjetër i pastrimit është edhe ai që i vdekuri të mos jetë prej dëshmorëve që ka rënë në betejë përballë armikut, ngase në sheriatin islam nuk obligohet pastrimi i tyre.(1) Madje, Bedruddin El Ajnij, thekson mendimin e juristëve hanefi se, nëse është futur në varr një kufomë e cila nuk është pastruar, bëhet obligim që të nxirret e të pastrohet nëse ende nuk është hedhur dheu mbi të.(2) E, tërë ky shtërngim që bëhet rreth pastrimit të kufomës e që vërehet tek juristët hanefi, por njësoj e gjejmë edhe te shumica e atyre shafii e maliki, është për shkak se të gjithë ata mendojnë se për të qenë i vlefshëm namazi i xhenazes, duhet domosdoshmërisht t'i paraprijë atij namazi pastrimi i asaj xhenazeje. Pra, shumica dërrmuese e juristëve islamë mendojnë që s'mund t'ia falësh namazin një kufome-xhenazeje e cila nuk është pastruar paraprakisht.(3)
Mirëpo, dijetari Maliki- Ibn Habib, shumica e hanbelive dhe disa nga dijetarët e mëvonshëm shafii, mendojnë që duhet pastruar xhenazja nëse ka mundësi duke e fërkuar atë. E nëse jo, atëherë mjaftohemi me hedhje të ujit në trupin e saj, pa e prekur fare trupin e, nëse as kështu nuk mundemi, i jepet tejemum. Por, nëse s'ka mundësi as tejemum që t'i jepet asaj atëherë bie obligueshmëria e pastrimit të saj në tërësi. Mirëpo, ndryshe nga mendimi i parë, sipas këtij mendimi, pamundësia e pastrimit të asaj xhenazeje nuk ndërlidhet e as nuk e bën pastaj që të bjerë edhe obligueshmëria e faljes së namazit të saj.(4) Pra sipas këtij mendimi të fundit, falet namazi edhe i asaj xhenazeje që nuk është pastruar fare me asnjërën prej formave apo mënyrave të pastrimit të ligjshëm në islam. Argument për këtë lloj tolerimi, këta dijetarë marrin ajetin kuranor ku Allahu thotë:" Kini frikë (zbatoni dispozitat e Zotit) Allahun, aq sa të keni mundësi ... ". (Et Tegabun, 16). Pastaj edhe në hadithin e Muhamedit s.a.v.s. ku thotë: "Nëse unë ju urdhëroj për diçka, atëherë kryejeni atë aq sa të keni mundësi..."(5) Pra, në rastin konkret, nëse s'kemi mundësi që të bëjmë pastrimin e kufomës,(6) me cilëndo mënyrë të pastrimit qoftë me ujë apo me dhetejemum, dhe kjo për rrethanat e njohura, atëherë, nuk bartim mëkat fare tek Allahu edhe nëse nuk e kemi pastruar atë. Kurse, namazin e asaj xhenazeje mund ta kryejmë, andaj edhe duhet ta bëjmë atë.

Varrosja në arkivol e xhenazes së personit që është prekur nga sëmundjet ngjitëse

Një pikë diskutimi, e cila edhe pse nuk është e ndjeshme sikurse e para, megjithatë duhet sqaruar sepse tashmë është bërë fenomen i përsëritur. Ky fenomen është varrosja e të vdekurit në arkivol. Në literaturën juridike islame e gjejmë të përshkruar varrosjen e të vdekurit me arkivol, si traditë të krishtere e të cilën, në kushte normale dhe apriori, nuk do të duhej praktikuar nga ne myslimanët, sepse si e tillë nuk është jona, andaj së paku është e pa preferuar-mekruh. Por, në rrethana të nevojshme, sikur rasti kur toka ku varroset është e shkriftë, ose kur kufoma është e djegur ose ka ndonjë aromë për shkak se ka mbetur pa u varrosur për disa ditë, varrosja e të vdekurit me arkivol nuk përbën shkelje dhe nuk llogaritet, madje, as e papëlqyer. E sigurisht se në kuadër të arsyeve për të cilat do të legjitimohej varrosja me arkivol, pa të keqe e pa qenë mekruh fare, është edhe rasti kur kufoma, para se të vdiste, ka pasur ndonjë sëmundje ngjitëse, nga transmetim i i mundshëm i së cilës kemi frikë.(7) Kështu praktika e varrosjes së të vdekurve nga pandemia Covid-19 në arkivol, anipse futet në të nga organet kompetente mjekësore, në cilëndo situatë, s'ka të keqe.

Si duhet falur namazi i xhenazes së personit që ka vdekur nga sëmundjet ngjitëse

Kuptuam në shtjellimet paraprake se juristët hanefi, madje edhe ata shafii e maliki, mendojnë që është kusht të pastrohet xhenazja për t'u lejuar falja e namazit të saj. Megjithatë, edhe nëse nuk gjejmë përshkrime tekstuale ose eksplicite te literatura hanefite për situatat aktuale, fatmirësisht, hasim në shkëndija indikative të cilat na shërbejnë për të ofruar përgjigjje për mënyrën e faljes së namazit të të vdekurëve nga pandemia Covid-19.
Kështu, nëse myslimanët e kanë varrosur një xhenaze, pasi e kanë falur namazin e saj, por, pastaj e kanë kuptuar se ata nuk e kishin pastruar paraprakisht atë, atëherë nëse nuk i kanë hedhur ende dhe mbi trupin e saj, duhet nxjerrë ai për ta pastruar. E, nëse i kanë hedhur dhe mbi të, atëherë sipas Kirhiut (jurist hanefi), Isbixhabit e disa të tjerëve nga kolosët hanefi, duhet falur namazi ashtu siç është i vdekuri, pra i varrosur, sepse me hedhjen e dheut mbi trupin e tij, tashmë është konfirmuar pamundësia e pastrimit të asaj xhenazeje dhe ka rënë obligueshmëria e pastrimit të saj, andaj i falet namazi ashtu pa u pastruar.(8) Madje, namazi i një xhenazeje të tillë, mund r'i falet edhe pas tri ditëve të varrimit (nëse nuk është varrosur nga organet e mjekësisë ligjore pa prezencën e imamit, eventualisht), sipas një mendimi te shkolla juridike hanefite, ndërsa sipas një mendimi juridik tjetër po ashtu hanefit, mund t'i falet namazi deri sa të krijohet përshtypja që trupi i i kufomës nuk është deformuar apo nuk është kalbur.(9) E kjo dallon varësisht nga vendi e koha dhe klima që mbretëron në vendin ku është varrosur kufoma e tillë. E, nëse edhe këtu dëshirojmë të precizojmë me gjuhën e shifrave, derisa të kalojnë afërsisht tridhjetë ditë pas varrosjes, siç është theksuar në disa mendime juridike islame.
Sa i përket varrosjes së atyre që kanë vdekur nga sëmundjet e tilla pandemike, varrosen në varre veç e veç, sa herë që kjo mundësohet. Por, në situata kur numri i tyre rritet apo nuk ka mundësi që të hapet për secilin nga një varr në vete, atëherë me pajtimin e dijetarëve islamë, lejohet të varrosen më shumë se një person në një varr të përbashkët, duke bërë përpjekje që të hidhet nga pak dhe në mes të trupave të tyre, sa për të bërë një ndarje sado qoftë simbolike në mes tyre.
Por, për një gjë duhet të jemi të vetëdijshëm dhe të këmbëngulim çdoherë se, pavarësisht që mund të dëgjohet si propozim nga kushdo, sot apo edhe në të ardhmen, që propozohet edhe djegia e kufomës. Një gjë e tillë nuk lejohet në asnjë situatë, dhe për asnjë arsye, ngase një gjë e tillë përbën shkelje të rëndë dhe mëkat tek Allahu. Një veprim i tillë madje nuk duhet vepruar kurrë, edhe nëse i vdekuri ka lënë testament para se të vdiste që t'i digjet kufoma e tij pas vdekjes. Testmentet e tilla janë jovalide dhe nuk ekzekutohen kurrë nga të gjallët.
Dhe, në fund, duhet vënë theksi se të gjitha masat e ndërmarra dhe instruksionet e lëshuara nga institucionet kredibe mjekësore dhe ato fetare, duhen respektuar e duhen zbatuar me konsekuencë në mënyrë që, me lejen e Allahut, t'i tejkalojmë me pasoja sa më të lehta të gjitha vështirësitë dhe sfidat me të cilat po ballafaqohemi për shkak të kësaj pandemie globale.


______________________________
1. El Kasanij, Bedaiu Es Sanai' ti Tertib Esh Sherai' (1324). Bot. I dytë. Daru El Kutub El llmijje. Bejrut. 1986
2. Bedrud din El Ajnij, El Binajeh Sherh El Hidajeh (3214). Bot. I parë. Daru El Kutub El Ilmijje. Bejmt.2000.
3. El Musuatu El Fikhijje El Kuvejtijje (2119). Është përgatitur nga Ministria e Vakëfeve e Kuvajtit. Bot. I dytë. Daru Es Selasil. Kuvajt.
4. Po aty.
5. Hadithin e transmeton Ibn Abbasi r.a. nga i Dërguari i Allahut s.a.v.s., ndërsa është evidentuar në "Sahih" të Ibn Hibbanit (nr: 2105), e të tjerë me zinxhir të saktë të transmetimit.
6. Këtu duhet vënë theksi në një fakt se duhet konfirmuar nga organet gjegjëse të institucioneve shëndetësore, për të konstatuar që kontakti i të gjallit me të vdekurin në cilëndo formë, e ekspozon të gjallin me rrezikun e infektimit me të njëjtin virus. Ndryshe, nëse konfirmohet se me anë të veshjeve adekuate dhe me anë të marrjes së masave mbrojtëse deri në nivel të sigurisë së lartë mund ta eliminojmë në tërëse rrezikun e prekjes me këtë virus gjatë pastrimit të kufomës, atëherë ndaj saj duhen kryer obligimet në formë parimore siç e kanë theksuar këtë juristët e shkollës juridike hanefite, malikite e shafiite.
7. Ez Zuhejli, El Fikh El Islamij Ve Edil letuhu (21567). Bot. I katërt. Daru El Fikh. Damask. 2004.
8. Bedrud din El Ajnij, El Binajeh Sherh El Hidajeh (3214). Bot. I parë. Daru El Kutub El Ilmijje. Bejrut.2000.
9. Po aty.



Driton Arifi


Artikulli i kaluar
Morali Islam

Na ndiqni

Lexoni lajmet më të fundit nga rrjetet tona sociale!

Video

Pjesë nga fjalimi i Myftiut të Kosovës, Naim ef. Tërnava për luftën e UÇK-së